Preventie
Zo'n 90% van de bos- en natuurbranden hebben een menselijke oorzaak. In dit artikel hebben we het even niet over die branden die met opzet aangestoken zijn. Wel over de vele branden die door slordigheid of gebrek aan respect, onbewust, gelanceerd worden. Bij een lange droge periode is elk stukje heide / bosgrond / uitgedroogd weiland, ... even droog en even goed ontvlambaar als het droogste pakketje aanmaakmateriaal om een kampvuur aan te steken.
- Rook niet in de natuur. Of als dat niet kan, neem een zakasbakje (pocket ashtray) mee en gebruik dat consequent. In nogal wat landen / regio's is er in de zomer een algemeen rookverbod in bossen en natuur.
- Geen kampvuur (of écht alleen maar op de plaatsen die hiervoor ingericht zijn EN op momenten dat er geen verbod van toepassing is)
- Geen barbecue in de natuur
- Je kan een gaskookvuurtje blijven gebruiken. Stel dit op een veilige plek op : stevig op een brede steen bijvoorbeeld en ver van droge vegetatie. Als het omvalt of als de vlam onstabiel is bij een windstoot mag er niets brandbaars in de buurt zijn. Een gasvuurtje dat je aansteekt met een gewone aansteker is de veiligste keuze.
Een aantal landen / regio's verbieden ook lucifers of een vuurslag bij hoog brandrisico ; ook vuurtjes met vloeibare brandstof (benzine, methanol) zijn dan verboden. - Laat geen glazen flessen achter ; flessen kunnen het zonlicht concentreren
- Parkeer de auto / camper op een verharding en niet in droog gras. De warmte van de uitlaatpijp volstaat om een brand in gang te zetten
- Wanneer je een (beginnende) brand / rook vaststelt, kan je deze uiteraard proberen te blussen maar het is essentieel om onmiddellijk de hulpdiensten op te roepen via 112. Volg de instructies van de hulpdiensten. Houd de prioriteit in de gaten : 1) hulpdiensten oproepen, 2) je eigen veiligheid en pas dan 3) (helpen) blussen.
Vluchten bij een bosbrand
Iedereen die de bergen in trekt vindt het de normaalste zaak van de wereld om bij risico op onweer in de zomer of lawinerisico in de winter daar rekening mee te houden. En de tocht aan te passen of een plan B klaar te hebben. Wie bij hoog risico op bosbrand de natuur intrekt zou dezelfde reflex moeten hebben. Urenlang een beboste bergflank doorkruisen zonder zicht op een ontsnappingsroute als er plots een bosbrand is ? Geen goed idee.
Wat is een goede ontsnappingsroute om als plan B klaar te hebben en wat zijn goede reflexen :
- Haaks op de windrichting.
Waarom : daar ben je sneller uit de rook. Een bosbrand verspreid zich via de boomtoppen en is daardoor vaak sneller dan jij kan lopen, dus vóór de brand uitlopen, werkt in de praktijk niet.
In bossen met vlak terrein en een goed wegennet kan je dit op het moment zelf beslissen. In bergachtig terrein is dat niet zo en is het beter om vooraf al na te denken over evacuatieroutes. In de bergen is de windrichting op de grond vaak verschillend van die van het algemeen weerbericht en verandert die in de loop van de dag. Gebruik een degelijke app zoals o.a. Windfinder. - Naar een veilige plek.
Grote open ruimtes bv. een parking. Dorpen of minstens huizen. Openbare wegen. (Stuw-)meren. Begraasd weiland. Zones zonder bos en met weinig begroeiing. - Bescherm je luchtwegen.
De rook is erg hinderlijk en is ook toxisch. Neem een mondmasker mee of adem door een natgemaakt stuk kledij. - Laat indien nodig spullen achter.
Wordt je tijdens een picknick of erger nog op een bivak bedreigd door een natuurbrand, aarzel dan niet en neem alleen de tijd om het essentiële mee te nemen om jouw evacuatie + wachten op hulp veilig te doen. Laat die tent of jouw picknickspullen maar achter, jouw veiligheid primeert. - Contacteer zodra het kan de hulpdiensten.
Bel 112 zodra dit kan. Volg de instructies op.
In zones met goede internetdekking : houd de GSM aangeschakeld voor het geval de lokale hulpdiensten push-SMS-berichten versturen en volg de instructies daarin op
Afsluiten van wandelgebieden / beperkingen voor bivakkeren bij verhoogd brandrisico
De meeste landen hebben een systeem met gevaarscodes Groen - Geel - Oranje - Rood. Welke gevaarscode van toepassing is, wordt via allerlei slimme regels afgeleid uit het algemeen weerbericht enerzijds, de historiek (is het al wekenlang droog bv.) en de aard van het landschap. Wat er daarna mee gebeurt, is een zaak van de hulpdiensten. In sommige landen wordt iedereen daar actief bij betrokken. In andere landen is betekent dit vooral dat de brandweer zeer actief opvolgt.
Wat meet die code ? Hoe hoger de gevaarscode, hoe gemakkelijker en sneller een piepklein vlammetje zich ontwikkelt tot een nauwelijks te blussen natuurbrand. Veel droogte in de voorbije weken, warm en droog weer en sterke wind zijn de belangrijkste factoren. De warmte en de droogte zorgen voor een kurkdroge strooisellaag op de grond, drogen struiken en bomen uit en de wind zorgt voor een snelle aanwakkering van een beginnend vuurtje en voor een snelle verspreiding naar nieuwe brandhaarden.
Wat er dus concreet verwacht wordt van een hiker bij een bepaalde code, verschilt sterk van land tot land / van regio tot regio. Bv. een code rood in Vlaanderen betekent maximale alertheid bij boswachters en brandweer ; code oranje of rood in het zuiden van Frankrijk komt neer op een gedeeltelijk of volledig toegangsverbod tot de meeste bossen en natuurgebieden.
Hieronder staan de links naar de informatie over het brandrisico in een aantal buurlanden. Bekijk ze regelmatig tijdens de wandel- of bivak-trip bij droog zomerweer.
Hoe hoger het brandrisico, hoe meer voorzichtigheid men vraagt van de mensen die de natuur bezoeken of erin werken. Wat precies, varieert van land tot land. Dit is een voorbeeld voor een wandelgebied in Vlaanderen.
België - Vlaanderen
De grote natuurgebieden en bossen in Vlaanderen vallen onder Natuur en Bos. Ook bij hoog brandrisico is er geen toegangsverbod of blijven bivakzones in dergelijke gebieden toegankelijk. Hoe groter het risico, hoe meer toezicht door bos- en natuurwachters en door brandweer. Deze website van Natuur en Bos geeft gevaarscode van dit moment en meer informatie.
Indien er nog meer maatregelen nodig zijn bv. toegangsverbod, bv. het stopzetten van events, ... is dat improvisatie van het moment, via een beslissing van de burgemeester of de gouverneur.
België - Wallonië
Dit artikel geeft een goed overzicht.
De provincies hebben allemaal een reglement dat de adviezen hierboven verplicht maakt, heel het jaar door. In de Hoge Venen worden bij verhoogd brandgevaar een aantal paden afgesloten (rode vlag - dit artikel geeft ook aan op welke websites je deze informatie vind en welke routeplanners hier automatisch rekening mee houden).
Luxemburg
De aanpak is gelijklopend met Wallonië. De adviezen hierboven zijn van toepassing en worden tijdens een droge periode met hoog brandrisico nog eens extra in de verf gezet. Een hoog brandrisico leidt normaal gezien niet tot afsluiten van bossen en andere zones met hoog risico.
Nederland
Er zijn 2 fases, groen/geel is fase 1, oranje/rood is fase 2. Bij fase 2 is er verhoogde aanwezigheid van brandweer en vergelijkbare diensten. Voor de wandelaar is er geen verschil. www.brandweer.nl geeft meer informatie. Nederland heeft een online kaart met gebieden die door de inrichting van het landschap hoger risico hebben op natuurbrand.
Uitzonderlijk kunnen bijkomende maatregelen opgelegd worden ; dit zijn dan ad hoc beslissingen.
Traditioneel is de kans op een natuurbrand het grootst in maart / april. Door de klimaatwijziging is daar in droge zomers een tweede piek bijgekomen.
Zwitserland
Zwitserland gebruikt 5 niveau's, van groen (1) tot donkerrood (5).
Op deze kaart of op deze kaart zijn de risico-niveaus per kanton of delen van een kanton zichtbaar.
Ook bij code 4 of 5 (hoog / extreem brandgevaar) is er geen expliciet verbod om de natuur in te trekken. Het is dus je eigen verantwoordelijkheid om als het écht spannend wordt, zelf een evacuatie naar boven de boomgrens of naar de bewoonde wereld uit te dokteren.
Er zijn bij verhoogd risico wel strengere regels rond gebruik van vuur. Dit gebeurt concreet via besluiten op het niveau van de kantons. Google "interdiction" + "feu" + naam van het kanton of "Feuerverbot" + naam van het kanton en je krijgt een gedetailleerd overzicht van wat kan en wat niet. In droge zomers zijn er hele stukken van Zwitserland waar een absoluut verbod wordt opgelegd, ook op speciaal hiervoor ingerichte plaatsen, ook voor het vuurwerk en de vreugdevuren op 1 augustus.
Het risico op bos- en natuurbranden is het hoogst in een droge periode na de dooi (wanneer er veel droge vegetatieresten zijn) en tijdens lange droge periodes in de zomer. Het risico wordt versterkt bij Föhn - dan is het droog, warm en is er een sterke wind. Het risico is ook hoger in de drogere centraal gelegen kantons Valais, Graubünden en Ticino.
Tijdens de zware hittegolf van juli 2026 was er in een groot deel van Graubünden een totaalverbod op vuur in openlucht buiten de woonzones (donkergrijs). Meer info over verplichtingen bij verschillende niveau's van brandrisico, zie Waldbrandkarte Graübunden.
Bij een totaalverbod op vuur blijven elektrische en gasvuurtjes op een veilige ondergrond en met permanent toezicht toegelaten ; je kan dus - met de nodige omzichtigheid - een bivaktocht normaal laten doorgaan in een dergelijke periode.
Frankrijk
In Frankrijk gebruik je best de overzichtskaart van feuxdeforet.fr. Er zijn traditioneel 4 niveau's, van laag (1, groen) tot zeer hoog (4, rood). Op sommige websites wordt ook een niveau extreem (5, paars) gebruikt.
Wat er bij elk van deze niveau's verwacht wordt, varieert van departement tot departement. In departementen waar grote bosbranden uitzonderlijk zijn (het noorden, het grootste deel van de Atlantische kust, de hoge Alpen), gaat het om de gewone verplichtingen. In departementen bij de Middellandse Zee is er bij hoog / extreem brandrisico een toegangsverbod in veel bossen en natuurgebieden. In veel departementen wordt bij code oranje, rood of paars ook elke vorm van barbecue of kampvuur verboden, ook op hiervoor specifiek ingerichte plekken.
In het zuiden is het risico op brand het hoogst in de zomer, in combinatie met Mistral. Dit is een sterke droge wind uit het noorden / westen. Sommige regio's zijn door de aard van het landschap extra gevoelig bv. de Landes ten zuiden van Bordeaux (naaldbossen op droge zandgrond), bv. de vooralpen in het zuiden, ...
Kaartjes met toegang (ja / nee) voor vandaag + morgen voor enkele relevante departementen. In sommige departementen is het principe : de zones die 's nachts (vaak bij code oranje) of permanent (vaak bij code rood en paars) niet toegankelijke zijn, zijn ingekleurd. In andere departementen is het net omgekeerd : je mag bij code rood in geen enkel bos, behalve in een lijstje dat in de kleine lettertjes is vermeld.
- Bouches-du-Rhône (o.a. Calanques, St-Baume, St-Victoire, ...)
- Vaucluse (o.a. Baronies, Mont Ventoux)
- Corsica (o.a. GR20)
- Var (o.a. Verdon)
- Alpes-de-Haute-Provence (o.a. Verdon, Ubaye, ...)
- Alpes-Maritimes (o.a. Mercantour, GR5 Sud, ...)
- Hérault
- Pyrenées-Orientales (o.a. GR10)
- Dordogne en Gironde
Tenslotte is er ook een kaartje dat alle actieve bosbranden weergeeft, waar de brandweer nog aan het blussen is.
feuxdeforet.fr/cartes/feux/ toont de actieve branden en - als dat al kan - de getroffen zone. Het spreekt voor zich dat je deze zone bij Freissinières vermijdt en je plannen voor trekking op de GR54A, of op de heerlijke via ferrata's en klimrotsen in de buurt, opbergt en een alternatief zoekt.
Duitsland
Duitsland kent ook 5 niveau's die gewoon van 1 (laag) tot 5 (extreem hoog) genummerd worden.
De Duitse meteo geeft een voorspelling tot 4 dagen vooruit voor Bosbrand ("Waldbrand") en Heidebrand ("Grasland-Feuer"). Uiteraard is er bij een hoger risico-niveau een verbod op welk vuur dan ook. Uiteraard is de brandweer veel actiever bij hoog risico (bv. ook met drones en vliegtuigen). Maar de overheid kan ook bossen, heide en natuurgebieden geheel of gedeeltelijk afsluiten.
Er is voor zover wij weten geen algemene overzichtskaart of website waarin toegangsverboden op een hoger niveau dan bv. gemeente groepeert.
Italië
Het risico wordt per regio gepubliceerd. Elke regio heeft zo zijn eigen systeem.
Het efficiëntste is om dit op te zoeken met Google : "risichio" + "incendi boschivi" + de naam van de regio. Dit zijn enkele voorbeelden : Piëmonte, Veneto, Süd-Tirol, ...
In Italië zijn zomerse bosbranden al lang een realiteit. Er zijn dus vrij uitgebreide draaiboeken en rampenplannen die kant en klaar liggen om uitgevoerd te worden. Samen met een uitgebreid gespecialiseerd korps van brandweer met speciale voertuigen, blusvliegtuigen, ...
In die plannen zitten ook beperkingen. Deze slaan grotendeels op activiteiten die bosarbeiders, landbouwers, ... wel of niet kunnen uitvoeren afhankelijk van het bosbrand risico. Algemene verbodsregels voor wandelaars of outdoor sporters ontbreken ; ze zijn wel mogelijk op lokaal niveau (gemeente, nationale of regionale parken). Het is dus aangewezen om deze te contacteren als er hoog bosbrandrisico wordt aangekondigd.
Spanje
Work in progress
www.aemet.es geeft een prognose op zeer lokaal niveau van het risico.
Toegangsverboden en dergelijke zijn mogelijk ; dit is een zaak die regionaal of lokaal geregeld wordt.
De website van de civiele bescherming is zeer compleet, veel completer dan de adviezen die typisch in België of Nederland gegeven worden. Ze geven ook duidelijke instructies over wat je moet doen wanneer je thuis of in de natuur geconfronteerd wordt met een échte bosbrand.
Spanje zet ook alle actieve of recente bosbranden op één overzichtskaart : Incendios Forestales en España. Nuttig om bij de planning de actieve brandzones te vermijden, maar ook de zones waar het pas recent heeft gebrand. Tip : schakel de omvang van de brand op minstens medium of hoog. De site wordt gevoed met rapporten van de brandweer en met satelietwaarnemingen.
Portugal
Portugal kende in de voorbije jaren enkele periodes met zeer zware bosbranden. Die zijn gelinkt aan de Eucalyptus bossen die bij droogte bijzonder gevoelig zijn voor grootschalige bosbranden. Veel strooisel (van bladeren en afpellende schors), dicht begroeid, bevat een soort olie die kan verdampen en zeer intens brandt. Tijdens een droge periode met veel wind levert dit quasi onbeheersbare bosbranden op.
Portugal publiceert dagelijks een kaart met de risico's op bosbrand, met een schaal van groen (1, laag) tot donderrod (5, maximaal). Zie www.ipma.pt, informatie beschikbaar in Portugees in in Engels en er wordt een voorspelling gedaan voor de komende week. Op dagen met code rood (4, hoog risico) of code donkerrood (5, maximaal risico) is er een algemeen vuurverbod (dus geen kampvuur, geen barbecue, ...) en is er een toegangsverbod tot bepaalde zones. Die zones zijn de zogenaamde APPS ("Áreas Prioritárias de Prevenção e Segurança" = "Priority Areas of Prevention and Safety"). De kaart van de APPS is recent gereviseerd. Er zijn versies op een geoportaal, maar die zijn niet direct gebruiksvriendelijk. De meeste APPS-gebieden zijn grote stukken bos.
De praktijk is het in juli / augustus soms weken na elkaar te gevaarlijk geacht wordt om te wandelen in een aantal interessante wandelgebieden o.a. Serra da Estrella, het noorden, de heuvels van de Algarve, ... Meer informatie op dit artikel van safecommunitiesportugal.com. Het algemeen advies lijkt me dus om wandelen in Portugal te reserveren voor mei/juni of september/oktober, ofwel om een route te nemen met weinig zones op brandrisico bv. een deel van de Rota Vicentina.
Portugal publiceert een kaart met de actieve branden = waar de brandweer aanwezig is. Ook de kleintjes.
Oostenrijk
Bosbranden komen vrij vaak voor in Oostenrijk maar blijven doorgaans erg klein. Zie deze databank met bosbranden. De grote bosbranden die het nieuws halen zijn zeldzaam maar ook Oostenrijk stelt vast dat het risico toeneemt. De risico's zijn het grootst in de drogere afgeschermde valleien centraal in de Alpen (Tirol, Karinthië).
Oostenrijk publiceert geen dagelijks geactualiseerde kaart met gevaarscodes voor bosbrand. Er is een zeer algemeen kaartje dat op basis van historische gegevens de gebieden afbakent met hoog of laag risico dat er ooit eens een bosbrand ontstaat. De periodes met hoogste risico zijn kort na de dooi (-/+ maart) en bij een langdurige droge periode in de zomer.
Er is een interactieve website in ontwikkeling www.waldbrand.at. Deze wordt nu (2026) getest.
De tips die in periodes met hoog brandrisico aan het brede publiek worden gedeeld zijn dezelfde als hierboven vermeld. Er zijn geen restricties naar wandelaars of outdoor sporters.
De laag kurkdroog dood gras en vegetatie die na de dooi tevoorschijn komt, is gevoelig voor kleine natuurbranden. Iets wat je bij een hike in maart / april wel eens over het hoofd ziet.
Engeland / Wales
Engeland / Wales publiceert een "Fire Severity Index" (FSI). Met de gebruikelijke 5 kleurniveau's. Deze index geeft aan hoe groot de kans is dat een simpel vonkje zich ontwikkelt tot een volwassen natuurbrand, op een terrein dat hiertoe aanleiding geeft, bij de historiek tot vandaag + de weersvoorspelling van de komende dagen.
De FSI-kaart voorspeller staat nu op de website van Open Access. Heel coole kaartjes. Voorspelling 1 week vooruit.
Engeland en Wales hebben een traditie van gecontroleerde heidebranden, om een geschikt leefmilieu te creëren voor patrijzen (om ze dan in de herfst in grouse shootings voornamelijk door superrijken te laten afschieten). Die gecontroleerde heidebranden gebeuren in de praktijk alleen in het winterhalfjaar (oktober tot april).
Daarnaast neemt het risico op natuurbranden ("wildfire") toe door langere en warmere droge periodes in de zomer. Doordat in veel heidegebieden de onderliggende turflaag ook uitdroogt is het brandgevaar en de inspanningen die nodig zijn om een brand te blussen proportioneel veel meer toegenomen dan elders in Europa. Zonder dat er daarom ook meer middelen zijn die de brandweer heeft (in termen van blusvliegtuigen en extra gespecialiseerd personeel, in termen van het algemeen belang laten primeren, ...) om dat grotere brandrisico te baas te kunnen.
De brandweer zet dus vooral in op sensibilisatie en bewustmaking : ja ook in een zone die in jouw wandelgids beschreven staat als moeraszone met hoge bog factor zal je bij verhoogde FSI alle adviezen die hierbovenaan staan netjes en consequent toepassen.
Bij FSI = 5 (hoogste niveau, Exceptional) kunnen bepaalde natuurgebieden afgesloten worden. De discussie hoe dat best loopt en wie dat moet doen, en of dat niet beter ook al bij FSI = 4 gebeurt, loopt. Dit soort discussies liggen in Engeland - waar toegang tot de natuur 2 generaties geleden geen evidentie was en met veel geduld is afgedwongen - erg gevoelig. Op dit moment is de regeling :
- FSI = 5 : je kan nog de bestaande gemarkeerde paden ("public right of way") gebruiken maar je mag niet hiken in "open access land" (bv. in de Pennines, Lake District, Peak District, ...) waar dit wel normaal gezien wel mag (zie "CRoW").
Voor mezelf lijkt het dan de logica zelf dat in die omstandigheden ook een wildbivak out of the question is. - Dit is automatisch van toepassing. Het staat dus los van de vele andere redenen waarvoor de landmanagers van open Access Land de toegang voor een aantal dagen kunnen afsluiten (voor het land / niet voor de paden die onder public right of way vallen).
- Dit geldt op lokale schaal m.a.w. binnen de 10 x 10 km blokken waarvoor de FSI-kaart is opgemaakt.
Schotland
work in progress
Ook Schotland kent de praktijk om op grote schaal heide gecontroleerd af te branden ("Muirburn") in functie van landbeheer dat vrij eenzijdig gericht is op het vergemakkelijken van de patrijzenjacht. De wetgeving hierop is recent sterk verstrend ; muirburns moeten gebeuren in september - maart, moeten vooraf vergund worden en gebeuren door hiertoe opgeleide mensen.
Daarnaast is het beeld vergelijkbaar met Engeland : door de klimaatverandering is het risico op natuurbranden ("wildfire") groter dan vroeger. De mate waarin het risico is toegenomen is in verhouding veel groter dan in de meer zuiderse landen. Een deel van Schotland beseft de ernst en werkt intensief aan een nieuw kader om hiermee om te gaan. Een voorbeeld is de "Byelaw" bij de "Scottisch Outdoor Access Code" die in het Cairgorms nationaal park is ingevoerd. Die komt neer op het in wetgeving gieten van alle adviezen hierboven ; alleen verantwoord gebruik van een trekkers-kookvuurtje kan er nog in het zomerseizoen (April - September) in de natuur. Een barbecue of een houtvuur in welke vorm dan ook is verboden ; wil je dat toch dan kan dat alleen nog bv. op een camping of binnen in een bothy. Of dit soort maatregelen de norm worden in heel Schotland, of één en ander ook daadwerkelijk zal worden afgedwongen en of mogelijks de hele Outdoor Access Code aangepast wordt, is allemaal onduidelijk. Het lijkt er wel op dat de enorme brand in de Cairgorms (juli / aug 2026) één en ander zal versnellen.
Schotland publiceert dagelijks ? regelmatig ? een forecast voor de komende 5 à 7 dagen. Code groen (1, laag) tot zwart (5 extreem). Work in progress : uitvissen wat de beste plek is om die op te pikken ; het officiële advies is om die in de pers of op de socials terug te vinden, maar dat werkt niet.
Opvolgen van actieve branden
Niet alle landen hebben een pagina die toelaat om actieve branden op te volgen. Dit kan op een schaal van Europa of wereldwijd, met satelliet-waarnemingen. Gebruik die informatie met de nodige voorzichtigheid :
- de satelliet kan in een aantal gevallen geen onderscheid maken tussen een kleine natuurbrand en een ongevaarlijke warmtebron
- de satelliet toont alleen de huidige positie van het vlammenfront, niet de hele zone waar er nog smeulende resten in de ondergrond zitten en waar de brandweer nog intensief aan het nablussen is. Vang dit op door bv. 1 week te kiezen.
- de websites zijn nu (2026) niet stabiel en tonen (te) vaak een deel van de relevante informatie niet ; mogelijks is dat omdat ze tijdens de piek van een hittegolf met veel natuurbranden in het nieuws, overbevraagd zijn ?
Dit zijn de twee meest bruikbare (die een aantal nationale en commerciële websites zonder enige vorm van modereren gewoon overnemen) :
- FIRMS (NASA). Kies bij timeline voor bv. 1 week en selecteer "Time Based - Dailey".
- EFFIS (Europa). Werkt best in Edge. Vink "1 week" en één van de knoppen bij "Active fires" aan.
Die ene week is maar een eerste richtlijn. Het is in veel gevallen veel te weinig. Ondergrondse turfbranden ("holdover fire" "ondergrondse veenbrand") kunnen nog maanden voortwoekeren tot de turflaag weer volledig doordrenkt is met grondwater. In extreme gevallen moet de hele veenlaag uitgegraven worden. Nablussen van een bosbrand op een steile helling met rotsen vol kloven en puinhellingen vol gaten die op hun beurt gevuld zijn met brandbaar materiaal, kan wekenlang inzet vragen van brandweer enerzijds en berggidsen of dergelijke anderzijds.