Meestal zijn dit vredige dieren die je best ongestoord gewoon hun ding kan laten doen. Soms ook niet : dan is er een kwade bergboer is, een aanstormende groep koeien of een enkele patouhonden die wildblaffend de weg versperren ...
In deze pagina zetten bergboeren de do's en don'ts op een rijtje.
Koeien
Koeien in de bergen
De koeien op de Alpenweiden zijn bijna altijd melkkoeien. Ze worden gehouden in de buurt van een bergboerderij die alleen in de zomer bewoond is. Op sommige almen wordt de traditie om de melk van de dag onmiddellijk om te zetten in kaas, nog toegepast. Vaker wordt de melk 's avonds naar een kaasmakerij in de vallei gevoerd. In sommige streken worden de koeien iedere avond naar de melkstal gebracht, andere streken gebruiken mobiele melkmachines.
Alpenweiden ("Almen", "Estives", "Alpages", ...) met koeien vind je vooral in de wat nattere stukken van de Alpen en ook in middelgebergte zoals Jura of Vogezen.
In al die regionale variatie is er één grote constante : de stukken waarin gegraasd wordt zijn veel groter dan een Vlaamse koeienweide (er wordt in de zomer nauwelijks bijgevoederd) en ze zijn zeer dynamisch. Er zijn ook wel vaste afsluitingen. Veel vaker zijn het lichtgewicht schrikdraad afsluitingen die snel verplaatst kunnen worden en waar de wandelpaden dus dwars door lopen.
10 tips voor elke wandelaar
De meeste complete en best onderbouwde reeks tips komt uit Oostenrijk.
1. Vermijd contact, houd afstand, voeder de dieren niet
2. Blijf kalm, roep niet, doe de dieren niet schrikken
3. Moederkoeien houden contact met hun kalfjes. Kalfjes benaderen (of nog erger, met een hond benaderen) maakt de moederkoeien van streek en mogelijks agressief
4. Hou de hond kort aan de leiband. Koeien beschouwen honden als gevaarlijk. Indien een koe toch agressief wordt, de hond onmiddellijk van de lijn afhalen. De koe zal normaal gezien de hond najagen en de hond is in de praktijk sneller.
5. Blijf in de omgeving van een kudde koeien op de aangelegde / gemarkeerde wandelpaden.
6. Indien een kudde het pad verspert, negeer dan de vorige richtlijn en ga er met een brede boog omheen (en lukt dat niet, keer om en zoek een alternatief pad)
7. Als een koe je benadert : blijf kalm, roep niet en keer het dier niet de rug toe
8. Let op tekenen van onrust (snuifgeluiden, kop op en neer bewegen, schuiven met één van de voorste poten, ...). Blijf kalm maar verlaat de omgeving onmiddellijk
9. Respecteer de afsluitingen. Gebruik de poortjes maar sluit ze opnieuw na passeren.
10. Respecteer de mensen die op de alm werken. Je bent hier te gast.
Meer info :
- Sichere Almen (A). Dezelfde regels iets meer uitgewerkt als video.
- Alpwirtschaft (CH)
Extra tips voor bivakkeren
Het is meestal geen goed idee om te bivakkeren tussen de koeien. Iedere hiker heeft wel ergens een kampvuur verhaal over koeien die aan de tent knabbelen, koeien die met hun kop de tent openduwen omdat ze zout van je armen willen likken of domweg slapeloze nachten omdat koeiengeluidjes je de hele nacht wakker hielden.
Melkkoeien worden 's avonds en 's morgens vroeg opnieuw gemolken. Ze worden daartussen telkens in een andere wei gezet. Een weitje dat er om 6 uur 's avonds uitnodigend kalm uitziet, kan dat later op de avond of vroeg in de ochtend helemaal niet meer zijn.
Spreek de mensen op de alm aan om hun planning te kennen / om een suggestie te krijgen voor een goede bivakplek.
Sommige bergboeren kiezen ervoor om geen bivak toe te laten. Vervelend, maar strikt genomen kunnen ze dat vaak wel vragen. Je bent in de praktijk op privaat terrein en kan dus enkel bivakkeren mits toestemming van de eigenaar. In de praktijk zullen ze je doorverwijzen naar een afgebakend / omheind stuk bij een kapel, een berghut, ... waar dit wel kan.
Een bivak tussen de koeien. In de praktijk zelden een goed idee.
Schapen en Geiten
Beschermhonden tegen wolven
In de meer afgelegen of drogere stukken van de Alpen worden zal je eerder schapenkuddes aantreffen dan koeien. De schapen worden meestal voor de wol en het vlees gekweekt. De geiten worden gehouden voor de melk. Soms enkele geitjes bij een schapenkudde zodat de herder wat melk heeft (voor zichzelf of voor een verloren lammetje). Af en toe zie je een grote kudde geiten die hoort bij een kaasmakerij.
Sinds de terugkeer van de wolf in de Alpen maken zo goed als alle schapenkuddes gebruik van Patou honden. De Patou is een hondenras dat stamt uit de Pyreneeën. De honden worden gefokt en opgeleid om de schapen als hun familie te zien. Ze zijn vrij groot en zijn fysiek in staat om zich te meten met één of enkele wolven. Maar ze zullen ook honden en - een beetje afhankelijk van de situatie - ook mensen aanzien als een bedreiging van de kudde. In sommige streken in Oostenrijk en Zwitserland kiest men niet voor Patou's maar voor hoge hekken uitgerust met bewegingssensoren die sirenes en zwaailichten in gang zetten.
De Patou is in ook in de Alpen de meest gebruikte beschermingshond tegen wolven. Maar je ziet - wellicht onder invloed van buitenlandse herders - ook Turkse, Italiaanse of Oost-Europese rassen opduiken. "Patou" blijft de verzamelnaam voor elke beschermingshond van schapenkuddes in het Nederlands en Frans. In het Duits spreekt men als eens over Herdenschutzhunden.
Patou's zijn 100% gefocust op die beschermingstaak. Ze doen hun werk grotendeels zelfstandig zonder instructies of toezicht door de herder. Voor het opdrijven van de kudde heeft een herder weer andere honden bij bv. een border collie. Overdag zijn ze vaak het meest relax. Het echte werk doen ze 's nachts. Vaak patrouilleren ze de hele nacht door in de ruime omgeving van het park waar de schapenkudde de nacht doorbrengt - ze passen zich gewoon aan aan de uren dat de wolven actiefst zijn.
Kuddes van schapen of geiten zijn op zich niet gevaarlijk. Maar je moet de bijhorende Patou honden met het nodige respect benaderen.
.JPG)
De ideale situatie : de kudde schapen passeren met flinke marge langs boven. De Patou en de beide Border Collies blijven gewoon rustig toekijken.
De do's en don'ts bij een Patou op een rij
Vooraf :
- Wil je met de hond de bergen in : vermijd dan zones met Patou honden en zoek een ander gebiedje op.
pasto-kezako.fr heeft een interactieve kaart voor een deel van de Franse Alpen, protectiondestroupeaux.ch heeft een interactieve kaart voor de Zwitserse Alpen. - Lees de regels voor een geslaagd contact met Patou honden rustig door.
- Zie je in de verte een kudde : maak je aanwezigheid kenbaar (babbelen, eens roepen hallo ...) en kies indien mogelijk voor een route die met een brede boog omheen de kudde gaat.
Wat te doen ?
De Patou (en nog vaker twee of drie samen) zullen luid blaffend op je af komen. Dit heeft tot doel om 1° aan de herder te signaleren dat ze een potentieel gevaar hebben gezien en 2° om je op voldoende afstand van de kudde te houden tot ze uitgevist hebben of je wel of niet een gevaar bent.
Tijdens dit ritueel :
- Blijf staan.
Blijven de Patou's op afstand, ga er dan rustig naar toe ofwel ga verder om met een brede boog omheen de kudde te lopen. Doe dit kalm, zijdelings, indirect. - Zet je wandelstokken voor je neer op de grond. Ben je op de fiets, stap af. Je kan de stokken / de fiets tussen jezelf en de hond houden. Je kan ook de rugzak tussen jezelf en de hond houden (doe dit alleen als je dat met een kalme rustige beweging kan doen - dus in de praktijk niet met die zware hiking rugzak vol bivakspullen). Of zelfs gewoon een hoed.
- Maak geen oogcontact - een wedstrijdje staren beschouwt een Patou als zeer bedreigend.
Richt je tot de hond(en) met rustige woordjes.
Eén Patou-animator geeft de tip om te geeuwen. Blijkbaar straalt dit duidelijk "rust" en "geen gevaar" uit. - De volgende stap in het ritueel is doorgaans dat de honden stoppen met blaffen en even komen ruiken. Laat ze gewoon ruiken en weersta elke drang om ze aan te halen. Steek je handen niet uit om ze daar aan te laten ruiken.
- Afhankelijk van de situatie gaan de Patou's terug naar de kudde en ben je geklasseerd als niet gevaarlijk. Of ze blijven hardnekkig de weg versperren.
In dat geval : houd met rustige desinteresse een uitgebreide pauze tot de kudde zich verplaatst (en dan komt de weg vrij) of beslis om rustig om te keren en een ander pad te nemen.
In het algemeen : rustig babbelen, kalm blijven, geen bruuske bewegingen ... en daarmee aantonen dat je geen gevaar vormt voor de kudde.
Dit alles nog eens in een video.
Wat doe je vooral niet :
- Direct oogcontact
- Met de wandelstokken zwaaien of ze met de punten naar de hond opgeheven houden
- Stenen gooien
- Aanhalen / eten geven / foto van dichtbij willen maken / ...
- De schapen / geiten aanhalen / aanraken / eten willen geven / foto van dichtbij willen maken / ...
- Roepen
- Hard weglopen
En heb je dan toch een hond bij :
Afgeraden in een gebied met Patou's. Herders die ik hierover aanspraak zijn unaniem : wandelaars lopen hoogstens alleen wat in de weg, honden zijn een regelrechte pest. Als je hond een uitgesproken dominant karakter heeft is het al helemaal geen goed idee om jouw hond te confronteren met een Patou.
- Houd de hond aan de korte lijn
- Bij het contactritueel : de hond achter je plaatsen
- Neem vooral de hond niet in de armen
- Als de Patou agressiever wordt dan alleen hard blaffen en de weg versperren : de hond direct van de lijn afhalen. Jouw hond kan dan vluchten ofwel, honden onder elkaar, in hondenlichaamstaal aangeven dat er geen gevaar is en dat het de Patou als dominant aanvaardt.
Meer info :
- pasto-kezako.fr : focus op Franse Alpen. Hebben ook een uitstekende helpdesk voor speciale vragen.
- www.protectiondestroupeaux.ch : focus op Zwitserland (dus viertalig). Hebben eveneens een uitstekende helpdesk.
- www.parc-haut-jura.fr/tourisme/chiens-de-protection-de-troupeaux-comportements-adopter/
- www.ffrandonnee.fr/s-informer/actualites/comment-se-comporter-face-au-patou-le-chien-de-protection-des-troupeaux
Bivakkeren en Patou's
De websites en de animatoren die wandelaars en Patou's beter met elkaar willen laten samenleven, focussen zich op wat er overdag gebeurt. Wat ze niet vertellen, is dat de Patou's ook 's nachts actief zijn. Ze zijn juist dan meest actief omdat dit voor de wolf ook een geschikt moment is om te jagen.
- In de praktijk zal een herder de schapenkudde 's nachts naar een afgesloten park brengen. Dat eventueel ook nog eens een speciaal anti-wolf hek heeft. En waar de herder sinds 2025 ook defensief mag schieten.
- Probeer vooraf uit te vissen waar de herder 's nachts de kudde naar toe brengt. Veel herders wisselen tussen 2 of 3 gebiedjes af (zie kaarten en zie eventueel helpdesk hierboven).
- Kies je bivakplek op ruime afstand ofwel op een klassieke, vaak gebruikte plek.
En we bedoelen : écht ruim. Bijvoorbeeld 1 km of meer. - Bereid je er op voor dat de Patou jouw bivakplek komt bezoeken en het hele contactritueel zal doorlopen. Stop je niet weg in de tent maar toon jezelf (en zie verder hierboven).
- In het slechtste geval wordt je niet goedgekeurd en blijft de Patou hardnekkig blaffend in de buurt van jouw bivak rondhangen. Ze zullen dit desnoods urenlang volhouden. Dan zit er niet veel anders op dan - heel rustig - alles in te pakken en een andere plek te zoeken.
Nog meer etiquette bij herders en almboeren
De vorige twee stukjes tekst gingen over hoe te vermijden dat je op het werkterrein van bergboeren en herders zelf gevaar loopt. Belangrijk, maar toch wel egocentrisch - toch ?
Waar kan je zoal nog aan denken :
- Die mensen zijn aan het werk. Bij momenten behoorlijk zwaar werk. 4 maand non-stop zonder weekends of vakantie. Hou daar rekening mee. Wil je ze aanspreken, doe dat dan niet tijdens het spitsuur (verplaatsen schapen naar het park, melken van de koeien). Blijf in de gesprekken to the point en vertrek vanuit hun gezichtspunt.
("Bonjour, nous cherchons un spot pour le bivouac où l'on ne dérange pas votre travail et votre troupeau. Avez-vous une bonne suggestion ?") - De waterbakken bij de bron bevatten drinkwater voor het vee. Gebruik ze dus niet als badje en maak ze niet vuil door er de afwas in te doen of jezelf of je kleding er in te wassen.
- Geeft een herder of bergboer specifieke instructies, volg die dan.
Een klassieke situatie : als een groep koeien of schapen over het pad / de weg verplaatst wordt, zet je aan de kant en geniet van het spectakel (de mensen die de kudde begeleiden zullen je dat doorgaans ook expliciet vragen). - Veel bergboerderijen hebben ook een winkeltje of een terras. Koop er iets of ga er iets drinken.
- Heb je ergens een achtergebleven schaap gezien dat helemaal los is van de kudde : signaleer dat.
- Uiteraard : leave no trace.
Wat zou jij zeggen als onze koeien en schapen bij jou op het werk in de weg lopen ?